Órchiste na Gaeilge: Seoda Stairiúla de chuid Leabharlanna Poiblí Chathair Bhaile Átha Cliath

Níor tháinig an chéad leabhar clóite amach i nGaeilge go dtí 1571, breis agus céad bliain i ndiaidh aireagán Gutenberg. Ba shaothair chrábhaidh iad a choimisiúnaigh an Bhanríon Eilís I na saothair ba thúisce a priontáladh sa chló gaelach. Ba é an aidhm a bhí leo cainteoirí Gaeilge a thiontú go creideamh na heaglaise leasaithe. Is é Aibidil Gaeidheilge agus Caiticiosma le Seán Ó Cearnaigh a priontáladh in 1571 an chéad leabhar a foilsíodh sa chló sin a gearradh amach go speisialta chun an Ghaeilge a chur i gcló.

Chríochnaigh an tEaspag William Bedell, Easpag na Cille Móire d’Eaglais na hÉireann, aistriúchán an tSean-Tiomna go Gaeilge. Thug sé an t-ordú go ngearrfaí amach cló gaelach nua don fhoilseachán. Cuireadh clóbhualadh an aistriúcháin ar athlá nuair a tharla Éirí Amach 1641 agus nuair a fuair Bedell féin bás an bhliain ina dhiaidh sin. Chuaigh Robert Boyle, Iarla Chorcaí, i bhfeighil an tionscadail breis agus tríocha bliain ina dhiaidh sin. Choimisiúnaigh sé cló nua a dhear an scoláire Gaeilge, Andrew Sall, agus a mhonaraigh Joseph Moxon. Baineadh úsáid as an gcló sin chun saothair chrábhaidh de chuid Eaglais na hÉireann a phriontáil idir 1680 agus na 1820í. Baineadh úsáid as an gcló sin in 1865 chun Bíobla Bedell a fhoilsiú.

I dtús an 17ú haois bhunaigh Proinsiasaigh na hÉireann coláistí ar an Mór-Roinn chun léann a thabhairt do mhic léinn Chaitliceacha na hÉireann. Chuir na Proinsiasaigh clóphreas ar bun sa Bheilg chun saothair chrábhaidh Frith-Reifirméisin a fhoilsiú don mhisean in Éirinn. Thug siad an t-ordú go gcuirfí cló gaelach i dtoll a chéile chun saothair Ghaeilge a phriontáil. Scoláirí Gaeilge a dhear an cló ar bhonn litreacha na lámhscríbhinní Gaeilge. Ba é An Teagasg Criosdaidhe, a thiomsaigh Giolla Brighde Ó hEodhasa agus a foilsíodh in Antuairp in 1611, an chéad leabhar Gaeilge chun an cló sin a úsáid. In 1616 aistríodh an clóphreas go Coláiste San Antaine de Padua i Lováin a osclaíodh in 1607. Cuireadh leabhair Ghaeilge amach i Lováin go dtí 1728.

Timpeall 1675 d’ordaigh cléir Chaitliceach na hÉireann sa Róimh go ngearrfaí cló nua amach do chlóphreas Sacra Congregatio de Propaganda Fide. Baineadh úsáid as sin ó 1676 go dtí 1707 chun saothair chrábhaidh Chaitliceacha a chur i gcló. Nuair a bhain Napoleon an Róimh amach tar éis a thurais mhíleata chun na hÉigipte, thug sé an cló gaelach ar ais go Páras leis agus tá sé ar coinneáil istigh san Imprimerie Nationale.

D’fhoilsigh scoláirí i gColáiste na nGael i bPáras dhá leabhar i gcló gaelach nua i dtús an ochtú haois déag. Priontáladh English Irish Dictionary le Mac Cruitín agus An Teagasg Criosduidhe leis an Oir. Aindrias Ó Duinnshléibhe i bPáras ag Jacques Guérin sa chló sin sa bhliain 1732 agus sa bhliain 1742 faoi seach.

Ó dheireadh an 18ú haois priontáladh leabhair sa chló gaelach in Éirinn. Bhí cló gaelach nua in Reliques of Irish Poetry le Charlotte Brooke a foilsíodh i mBaile Átha Cliath in 1789. Sa chéad chuid den 19ú haois is amhlaidh is mó spéis a bhíothas á cur i stair na hÉireann agus ina cuid ársaíochtaí agus sa Ghaeilge. Cuireadh roinnt clónna nua chun úsáide don Ghaeilge agus bhí sin ina chomhartha go raibh tús le ré nua i Léann na Gaeilge.

Ba mhian le Leabharlanna Poiblí Chathair Bhaile Átha Cliath saothair den tréimhse mhoch sin a priontáladh sa chló gaelach a bhailiú agus iad a chur ar fáil do scoláirí. Is é Sgáthan an Chrábhaidh le Flaithrí Ó Maoil Chonaire an saothar is faide siar de na bailiúcháin a foilsíodh i Lováin sa bhliain 1616.

1616

Flaithrí Ó Maoil Chonaire, Sgáthan an Chrábhaidh. Emanuel leabhar ina bhfuil modh iarrata agus fhaghala fhoirbhtheachda na bethadh riaghaltha ar attugadh drong airighthe sgáthan an chrábhaidh drong oile Desiderius, Lobháin, 1616.

Is é seo an chéad leabhar le hArdeaspag Proinsiasach Thuama, bunaitheoir Choláiste San Antaine, Lováin. Tá sé clóbhuailte i gcló gaelach Lováin.

1618

Hugh MacCaghwell, Scathán Shacramuinte na hAithridhe, ar na chuma don bhráthair bhós dord San Froinsias Aodh Mhac Aingil lighthóir diadhása a gColáisdi na mBráthair hÉirionnach a Lobháin, Louvain, 1618.

Aodh Mac Aingil, Proinsiasach Éireannach, a scríobh an saothar crábhaidh seo ar shacraimint na haithrí. Ba é an caomhnóir agus an chéad ollamh le fealsúnacht agus diagacht é ar Choláiste San Antaine, Lováin.

Seo an chéad leabhar a foilsíodh i gcló Pháras.

1742

Andrew Donlevy, An Teagasg Críosduidhe do réir ceasda agus freagar tha, a bPairís, Seumus Guerin, M.D.CC.XLII. (1742)

Seo an dara leabhar a foilsíodh i gcló Pháras.

Tá na mír eanna Gaeilge clóbhuailte sa chló gaelach.

1811

Seathr un Ceitin, Forus Feasa air Eirinn, mar a nochtar príomhdhála na hínse o Pharthalon go Gabhaltus Gall, ar na chnuasacch, 7 air na thiomsúghadh o phríomhleabhraibh sheanchusa Eireann, agas o iliomad d’ughdaraibh barantamhla coigcríche le Seathrún Ceitin. Ollamhdiadhachta, i mBaile Athchliath, le Seán Barluaidh (John Barlow), 1811.

Is téacs dátheangach de stair thábhachtach an Chéitinnigh ar Éirinn é seo. Tá an Ghaeilge le léamh ar an taobh verso.

Orchiste na Gaeilge (pdf, 661 kb)

Visit:

Leabharlann agas Cartlann Bhaile Átha Cliath (as Béarla)
138 -144 Sráid na Phiarsaigh,
Baile Átha Cliath 2 .

Riomhphoist: dublinstudies@dublincity.ie